Geen keuze tussen links en rechts: dat hoeft voor energie en klimaat geen slecht nieuws te zijn

Ik volg eigenlijk elk jaar de Algemene Politieke Beschouwingen. Zeker dit jaar. De politieke impasse gaat namelijk grote gevolgen hebben voor verschillende dossiers. En dus ook op het energie en klimaatdossier. Dit jaar kwam dat onderwerp nauwelijks aan bod. En natuurlijk is dat jammer want het onderwerp verdient juist de aandacht. Maar misschien wordt het gebrek aan aandacht wel veroorzaakt door het feit dat partijen er op energie en klimaat wel uit kunnen komen. De grote twistpunten liggen ergens anders.

Twee dagen lang debatteerde de Tweede Kamer over de Prinsjesdagplannen van het kabinet-Jetten, dat met 66 van de 150 zetels voor elk dossier opnieuw op zoek moet naar een meerderheid. De oppositie had één vraag: kies. Over links, met Pro, of over rechts, met JA21 en de SGP. Premier Jetten koos niet. Volgens hem is het daarvoor te vroeg. De geplande motie om die keuze wel te maken, werd niet ingediend omdat de indieners bij voorbaat hadden aangevoeld dat er geen meerderheid voor zou komen. De enige helderheid na vorige week: Voorlopig is er geen keuze voor links of rechts.

Voor onze opdrachtgevers in de energiesector is dat lastig. Wie in decennia rekent, en dat doet vrijwel iedereen in de energiesector, want een windpark of elektrolyser verdient zich niet in één kabinetsperiode terug, heeft vooral behoefte aan voorspelbaarheid. Blijft de SDE++ overeind? Wordt er voldoende budget voor gereserveerd? Wordt de energiebelasting op gas echt aangepast? Voor Den Haag is dat politiek bedrijven. Voor onze opdrachtgevers is het een risico-opslag op elke businesscase.

Wat betekent het dat het kabinet geen keuze maakt? Dat er waarschijnlijk geen grote deal komt waarin ook een stevige paragraaf over energie zit. JA21-leider Eerdmans sprak in het debat al over deelakkoorden: JA21 en SGP steunen dan bijvoorbeeld de asielplannen, Pro de klimaatplannen. Zo’n aanpak betekent dat de afspraken over energie niet in een coalitieakkoord of een groot pakket worden vastgelegd, maar per begroting worden gemaakt. Voor energie is de kans daarmee groot dat het beleid via de begroting van EZK tot stand komt.

Dat hoeft geen slecht nieuws te zijn. De begrotingsbehandeling is minder glimmend dan een coalitieakkoord met een mooie paragraaf, maar minstens zo bindend en in mijn ervaring vaak effectiever. Geen ronkende ambities voor over vier jaar, maar een Kamermeerderheid die knopen doorhakt over netcapaciteit, de energiebelasting en de rol van waterstof en kernenergie in de mix. Bovendien staan energie en klimaat niet bovenaan de politieke agenda. Dat is te betreuren, maar als de aandacht naar andere onderwerpen uitgaat, is er meer ruimte om in de luwte door te werken aan ingewikkelde dossiers.

Er is nog een reden voor voorzichtig optimisme: er lijkt al langer een meerderheid te bestaan voor klimaatbeleid. De vraag is dus niet óf, maar hoe. Daar zit wel het echte verschil tussen links en rechts. Links wil de SDE++ voortzetten en versterken en zet vol in op wind op zee en waterstof. Rechts wil minder geld naar wat het “ineffectieve klimaatmaatregelen” noemt, wil wind op land laten stoppen en kiest voor kernenergie en het behoud van gascentrales.

Maar juist door het midden is op gevoelige onderwerpen de afgelopen periode vaker een meerderheid gevonden dan gedacht. En dat zou nu ook weer kunnen: Denk aan een uitruil waarin budget voor kernenergie en een capaciteitsmechanisme voor gas wordt gecombineerd met een sociaal energiebudget, een versnelde afbouw van fossiele subsidies en een groter verduurzamingsfonds. Dat is voor geen van beide kanten het ideale plaatje, maar het overstijgt wel de vraag welk blok er wint.

Een meerderheid in de Kamer is echter niet genoeg. Het beleid moet ook worden uitgevoerd, en daar zit momenteel in mijn ogen het echte probleem. Ik zit momenteel vaak in gesprekken met ambtenaren die aangeven dat wat hen betreft het desbetreffende project steun zou moeten verdienen. Maar dat het niet past binnen de regels van de SDE++ of de NIKI of welke regeling dan ook. Het probleem van de uitvoering is bij uitstek een onderwerp waar links en rechts verenigd over zouden moeten zijn. Maar dan moet daar wel het inzicht zijn dat daar de schoen knelt en vervolgens de politieke bereidheid om daar mee aan de slag te gaan. Hopelijk komt er bij de komende debatten in de Tweede Kamer in apart blokje ‘uitvoering’, want de papieren werkelijkheid van de modellen, basisbedragen en onrendabele toppen verschilt nogal veel van de realiteit die ik dagelijks tegen kom bij verschillende bedrijven.

De eerlijkheid gebiedt te zeggen dat de problemen aan de uitvoeringskant er al langer zijn. Ook in het geval van een ‘gewoon’ meerderheidskabinet was de uitvoering het ondergeschoven kindje. Maar het beeld dat daar de schoen knelt is wel steeds pregnanter geworden.

Mijn boodschap aan wie de komende tijd gaat onderhandelen is daarom niet ingewikkeld. Kies een route en houd je er vervolgens een paar jaar aan; ook als het even tegen zit. Niets is duurder voor de transitie dan een plan dat na twee jaar weer wordt teruggedraaid omdat er een nieuwe meerderheid is gevonden. En ook al is het niet onderwerp waarop gescoord kan worden, maar maak werk van de uitvoering. Zorg dat de regelingen passen bij de praktijk. Budgetten die vastliggen op een begroting zeggen niet altijd (of zelfs vaak niet) dat de regeling ook daadwerkelijk wordt uitgevoerd. Hoe simpeler, hoe beter en misschien moeten we hier als overheid - of als maatschappij wel gewoon bereid zijn – of wat meer risico te nemen.

Links of rechts. Minderheid of meerderheid. Er lijkt een route te zijn voor pragmatisch energie en klimaatbeleid. Nu alleen nog die uitvoering.

Column door Erik Klooster